DÜŞÜnme Ve Sosyolojİ
Bilgi Kulübü kategorisinde ve Felsefe, Sosyoloji ve Psikoloji forumunda, bulunan DÜŞÜnme Ve Sosyolojİ konusunu görüntülemektesiniz. I. Dü şünme ve Sosyoloji I. Düşünme ve Sosyoloji Genel bir kanıya göre insan, kainatta bilinen varlıklar arasında en mükemmel ...
|
|||||||
|
Kayıt | SSS | Üye Listesi | Takvim | Konuları Okundu İşaretle |
16-02-2008, 09:04
|
#1 (permalink) |
DÜŞÜnme Ve Sosyolojİ
I. Düşünme ve Sosyoloji Genel bir kanıya göre insan, kainatta bilinen varlıklar arasında en mükemmel olanıdır. Kendi zihni yetenekleriyle en küçük ayrıntısına kadar kurduğu muazzam bir sosyal dünyada yaşamaktadır. İnsanın kendi sınırları ötesini idrak edemediği için en mükemmel olduğunun ispatı elbette mümkün değildir. Ancak şu husus kesindir ki, insanda bulunan özelliklerden bir kısmı bilinen diğer varlıklarda ya hiç yoktur ya da çok ilkel seviyelerde mevcuttur. Bu özelliklerden en önemlisi akıl ve onun insana mahsus olan fonksiyonlarıdır. Düşünebilmesi ve aklına hitap edilebilmesi sayesinde diğer varlıklardan ayrı, özel bir konumda bulunmaktadır. Sahip olduğu düşünme yetkisi ve görevi nedeniyle de davranışlarının sorumluluğunu yüklenmektedir. Bu sorumluluğun ödülü geleceğini istediği gibi yine kendisinin kurmasıdır. İşte insan açısından düşünmenin önemi bu anlamdadır. Başka bir deyişle kendi geleceğini kuran insan için genel anlamıyla düşünme, en önemli özelliktir. Özellikle felsefi bakış açısından, günümüze intikal eden miras çerçevesinde insanın düşünme özelliğini yeterince kullanmadığı da görülmektedir.[1] Halen pek çok sosyal problem çözümsüzlük içinde varlığını sürdürmektedir. Bir kısmının ise çözümü bilindiği halde toplumu yıkıcı etkileri devam etmektedir. Düşünme yeteneğini gereğince kullanmış olsaydı yada doğru düşünebilmiş olsaydı daha farklı bir durumda olabilirdi. Acaba insan ne tür özelliklere sahiptir ki kendine problem yaratmaya devam etmektedir. Sosyal bilimlerde insanı açıklayan iki genel model bulunmaktadır.[2] Bunlardan ilki biyolojik modeldir. İnsan davranışlarını şartlı refleksler fikrinden hareketle bir organizmanın reaksiyonları olarak görmektedir. Diğeri ise sosyolojik modeldir ve bu kitabın konusudur. Her iki model de bir davranışın nedenlerini iki ayrı guruba bölerek incelemektedir. Sosyolojik modelde davranışın sosyal nedenleri ele alınmaktadır. Öte yandan düşünce , komple bir kavramdır ve çerçevesi içinde birbirinden çok farklı hususiyetleri de barındırmaktadır. Mesela, hangi düşünce doğrudur? Doğruluk ve yanlışlığın kıstasları nasıl değişmektedir? Bunlar da birer düşünce midirler, yoksa varlık için kurulmuş birer boyut mudurlar?[3] Tüm dünyanın keşifleriyle tanıdığı bir bilim adamının mı düşünceleri iyidir veya doğrudur, yoksa kendini aşmış ve her türlü beşeri zaaf ve ihtiraslardan kurtulmuş bir çobanınkiler mi? Bunların zihni yapılanmaları nasıldır ki, farklı düşünceler üretebilmektedirler? İyi ve kötü, doğru ve yanlış birbirlerinden nasıl ayrılmakta, hatta insanlara göre neden değişmektedir? Bu sorular etik ilmi veya ahlak felsefesinin soruları olmakla birlikte, kültürel antropoloji ve sosyoloji, doğru ve yanlış kavramlarının kültürlere göre değiştiğini kabul etmektedir. Rölativizm' e göre, doğrunun tarifi, fert tarafından doğru olduğu kabul edilen şey olarak yapılmaktadır. Ancak, doğru veya yanlış, sadece ferdin düşüncelerine bağlı olan bir kavram değildir. Etik (ahlak) teorilerine göre, doğru ve yanlış düşünceleri, ferdi varlığa (sübjektivizm veya ferdi rölativizm teorisi), grup varlığına (kültürel rölativizm teorisi), ya da insanüstü varlığın (külli irade teorisi) değerlerine, düşüncelerine veya tavırlarına bağlıdır.[4] Bunların yanı sıra idraksizlik (noncognitivism) teorisi doğruluk ve yanlışlığın hiç bilinemeyeceğini söylemektedir. Natüralizm teorisi ise, tam tersi görüşüyle, doğrunun ve yanlışın durumu tasvir eden bilgilere sade bir bakışla bilineceğini söylemektedir. Non-natüralizm teorisi, biliş için mevcut olandan daha fazla bir bilgiye, mesela, sezgi[5] gibi bize doğrunun ne olduğunu söyleyen bilgiye veya ahlak kurallarının gerçeğine ihtiyaç duyulduğunu ifade etmektedir.[6] Fakat çoğu kişinin katılacağı ortak bir yargı, insanın belli bir amacı gerçekleştirmeye yönelik istisnai özelliklerle donatılmış olduğudur. Bu büyük mânânın aslında anlamsız olduğunu iddia etmek, gülünç olmakla birlikte, insana verilmiş olan kapasitenin ve dolayısıyla da mânânın büyüklüğünü teyit eder. Düşünme ve irade birbirinden ayrılamayan, hatta birbirlerini gerektiren kavramlardır. Varlığın hem bir irade eseri ve hem de kendisine has bir iradesinin olduğu temel kabulümüzdür. Bu bakış açısı, tesadüfî gelişmeyi öngören evrimci düşünceden farklıdır. Özellikle sosyal olayların günlük müşahedeleriyle bile, sürekli devam eden top yekûn bir gelişmenin olduğunu söylemek mümkün değildir. Bu durum, seçiciliğin vuku bulduğunu, başka bir deyişle iradenin olduğunu ortaya koyar. Belli bir yönde düşünme ve davranabilme gücü olarak kabul edilen iradenin gerek şartı özgürlüktür. Sosyal yapılar da iradelerin sosyal boyutlara ulaşmasının bir sonucudur. Toplumlar birbirlerinden farklı şekillerde bilinçli ya da bilinçsiz olarak insan zihninde kök salmış özelliklerin ürünüdürler.[7] Kısaca insan mükemmel özelliklerle donatılmış olarak yaratılmaktadır. "Yaratıcı tarafından ona, yer yüzü ve onun kaynaklarını kullanıp geliştirebilecek bir kabiliyet verilmiş, dünyaya gönderiliş gayesine uygun cihazlarla donatılmıştır. ... Canlılar içinde sadece insan, geliştirdiği medeniyeti, kendinden sonrakilere aktarma kabiliyetine sahiptir. Görüldüğü gibi, bütün bu hususlar, insanın başlangıçtan itibaren özel olarak yaratıldığını ortaya koyar."[8] Bu özelliğinin en büyük belirtisi, tam olarak kullanamıyor olmasıyla birlikte düşünme yeteneği ve onun bir sonucu olan bilme hadisesidir. Başka bir deyişle insan, kabiliyetlerini bilgi ile birleştirerek icat etmekte, üretmekte, kontrol ve hükmetmektedir. Bilme ruhi bir hadisedir. Bilgi ise, bilmenin lisan halinde yapılanmış bir sonucudur. İdrak, tasavvur ve düşünme ise farklı birer bilme tarzlarıdır. Von Aster, "düşünme nedir?" sorusuna şöyle bir cevap vermektedir: Düşünmek, "... birleştirmek, parçalamak ve mukayese etmektir diyebiliriz. Birleştirmede objeleri bir birlik veya bir bütün halinde toplarım; parçalamakla da bir objeyi parçalarına ayırmış olurum; mukayesede ise iki veya daha ziyade obje arasında mevcut olan bir nispeti (mesela bir eşitlik, benzerlik, başkalık nispetini) öğrenirim."[9] İdrak, tasavvur ve düşünme tarzları birbirinden ayrılamaz. Biri olmadan diğeri mümkün değildir. Mesela idrak edilmeyen bir şey tasavvur edilemez veya tasavvur edilmeyen bir şey düşünülemez. Kısaca düşünme, idrak ve tasavvurla birlikte ruhi bir hadise olan bilmenin sağlandığı haldir. Herhangi bir sosyal faaliyet de düşünme fiiline sebep olmaktadır. Marksizm’e göre düşünce ve fikirler emekten kaynaklanırlar; insanlar daha sonra toplumsal faaliyetleri süresince düşünmelerini ve fikirlerini geliştirirler.[10] Bu kanaate göre düşünme tamamen sosyal bir üründür. Veblen'e göre düşünme, kökenleri barbar toplumların özelliği olan feodal yapıdaki aristokrat sınıflara kadar uzanan boş zamanların önemli bir fonksiyonudur. Bu dönemde bir üst sınıf olan aristokrasi (Veblen bu kesimi boş zaman sınıfı 'Leisure Class' adıyla adlandırmaktadır) yalnızca yönetim, savaş, dini işler ve sporla meşgul olmaktadır.[11] Elbette düşünme sadece rahat bir hayat tarzının sağladığı boş zamanların bir fonksiyonu değildir. Çeşitli bilim ve sanat eserleri meydana getirmek için uygun imkanlara sahip olmak gereklidir, ancak zor şartların da insan düşüncesini uyaran bir diğer faktör olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle düşünce ve ürünleri, top yekün bir toplumun eseridir. Nitekim, Sapir'e |
|
|
|
| Reklamlar |
|
|
|
16-02-2008, 09:04
|
#2 (permalink) |
|
tanımlanır.[12] bu bakımdan düşünmede tarihi bir süreç de söz konusu olmaktadır. Uzun zaman süreçlerinde tecrübe edilen hayat tarzları topluluklara, milletlere ve medeniyetlere has belli bir düşünce mecrası oluşturmaktadır. Fakat herhangi bir zorunlu istikamet mecburiyeti yoktur.[13] Mesela, eski Sovyetler Birliği'ndeki sosyalizmin dayalı olduğu maddeci düşünce tarzından çok kısa sürede vazgeçilmiştir. Bu bakımdan düşünceyi ve üslubunu herhangi bir veçhe ile sınırlamak doğru değildir. Sosyal çevre bireyin tutumlarını ve düşünceyi etkilemektedir. Bu faktörlerin en önemlilerinden biri ferdin düşünme ile ilgili nitelikleridir. Acaba, birey düşünme esnasında hangi niteliklere sahip olmalıdır? Soyut düşünce için ferdî zihin bazı şartları sağlamalıdır. Sembolik olarak düşünebilmek, fikir yürütebilmek, planlayabilmek ve mümkün olan şekli bulup gerektiği gibi hareket edebilmek genel özelliklerdir. Birey ve zihni öncelikle egosantriden kurtulmuş olmalı ve çevre ile objektif münasebetler kurabilmelidir. Ancak bu takdirde zihnin olumsuz etkilerden kurtularak ve kontrol edilmeden düşünebilmesi mümkün olabilecektir. Baskı altında bulunan veya herhangi bir şekilde kontrol altında tutulan bir zihnin serbestçe hareket edebilmesi veya çevresindeki bir problemi görebilmesi beklenemez. Daha sonra iradeli bir şekilde problemi çözmeye teşebbüs etmelidir. Bunun için inisiyatifi ele alması ve problemin çözümü için uygulamaya geçebilmesi gerekmektedir. Bir konu hakkında karar verilmedikçe bir sonraki adımın atılması mümkün değildir. Çözüm amaçlandıktan sonra belli bir düşünüş istikameti seçmek gerekmektedir. Ancak düşünüşü bir görüş açısından diğerine kaydırabilmek için mümkün olduğu kadar esnek olmalıdır. Esnekliğin yanı sıra zihnin, bir meselenin çeşitli durumlarını sıralı bir şekilde muhafaza edebilmesi, birden fazla birbiri ile ilgili olmayan uyarana karşı aynı zamanda cevap verebilmesi de gerekmektedir. Ele alınan meselenin bütününe vakıf olmalı, kavrayabilmeli, ünitelerine ayırabilmeli, o mesele ile beraber olan fakat ilgili bulunmayan diğer halleri ayırabilmeli ve ayrılmış parçaları uygun bir sıra ile bütün teşkil edecek şekilde düzenlemelidir. A. Bilimsel ve Eleştirel Düşünme Bazı yazarlar düşünmeyi iki mecrada ele almaktadırlar. Diğer bir deyişle bütünü kavramada iki temel düşünce tarzı bulunmaktadır. Her iki düşünce türü de tecrübeyle sınanmış, net ve doğru bilgiler taşırlar. Bilimsel olarak adlandırılanı sadece doğrulanabilir gerçeklerden, eleştirel olanı ise, inandırıcı ve iyi yapılanmış fikirlerden müteşekkildir.[14] Eleştirel düşüncede bilimsel gerçeklere ek olarak başka değerler de söz konusudur. Bilim sürekli gelişmekte olduğu için nihai doğrular yoktur. Öğrenme yoluyla yeni bilgiler eklenmektedir. Eleştirel düşüncede şahsi görüşler ağırlıklıdır. Bununla birlikte her iki düşünme tarzında esas olan şey bir fenomenin açıklanmasıdır. Yani kritik (eleştirel) düşünmede de bilimsel düşünmede de esasen bir olgu açıklanmaktadır. Düşünme fiili bir açıklama yapma olarak ele alındığı takdirde konu biraz daha sadeleşmektedir. Açıklamak, bir şeyin başka şeylerle ilişkisini kurmaktır: düzene sokmak, bir dizide, durumda veya kategoride uygun bir yere yerleştirmek, başka şeylerle kıyaslamak, farklarını ortaya çıkarmaktır. Açıklama yaptığımız zaman, bir fenomenin önceki haliyle olan farklılıklarını tespit ederek şimdiki haline nasıl dönüştüğünü inceleriz. Çeşitli veçhelerini inceler, bir bütün olarak özelliklerinin, parçalarının veya fonksiyonlarının neler olduğunu ve birbirleriyle ilişkilerini, bütünü nasıl meydana getirdiğini değerlendiririz. Bütün incelememiz ilişkilerin araştırılması ve bilim de bu ilişkiler sisteminin bilgisidir.[15] Bilgimiz arttıkça ilişkiler sistemi hakkındaki genel anlayışımız da artmaktadır. B. Realisttik ve İdealisttik Düşünme Tarih boyunca görülmüş olan düşünce sistemlerini realisttik ve idealisttik olarak iki guruba ayırmak mümkündür. Aşağıda bu sistemlerin bazı özellikleri gösterilmektedir. REALİSTTİK Dünyevi (Secular) İDEALİSTTİK İlahi (Sacred) Maddeci (Materialistic) Ruhçu (Spiritualistic) Geçici (Temporalistic) Ebediyetçi (Eternalistic) İzafiyetçi (Relativistic) Mutlakçı (Absolutistic) Realisttik düşüncede maddi ve somut unsurlar önem kazanmaktadır. İdealisttik düşüncede ise manevî, ruhsal veya soyut unsurlar söz konusu olmaktadır. Biri geçici, zaman ve mekanla sınırlı veya göreceli hususlarla uğraşırken, diğeri ebedi veya mutlak düşüncelere yönelmektedir. Her iki düşünce tarzı da farklı olmakla birlikte birbirleriyle çelişen veya birbirlerini yalanlayan sistemler değildir. Nitekim, İbn-i Haldun'a göre olması gereken (idealisttik), en az olan (realisttik) kadar geçerlidir.[16] Realisttik düşünme sadece halihazırda var olanı açıklamakla yetinmektedir. Fakat bunlar birbirinden ayrılmalı, birbirine karıştırılmamalıdır. Realiteyi keşfetmenin hassasiyeti burada gizlidir. Öte yandan realisttik düşüncenin sınırları, var olanı var olduğu için kabul etmeye, haklı görmeye kadar uzanabilir. Realitenin doğruluğu veya yanlışlığı konusunda bir tartışma yaratabilir. Bu nedenlerle ayrı şeyler olmalarına rağmen birlikte kullanılmaları gerekmektedir. Ayrıca realisttik düşünce tarzının mutlaka sekülarize olması gerekmemektedir. Sosyal bilimlerde seküler kavramı dünyevî, dinî olmayan anlamında kullanılmaktadır. Kutsal olmayan, ateistlik, inançsızlık, itikatsizlik, kafirlik, zındıklık, itaatsizlik, tanrıtanımazlık, küfür veya benzeri dine karşı tavır içeren herhangi bir anlam taşımamaktadır.[17] Esasen şu anda bize intikal etmiş olan gelenekteki dini unsurlarla dünyevi unsurları birbirinden ayırmak da mümkün değildir.[18] Genel bir ifadeyle kültür olarak adlandırılan yapı, zaman içinde her iki düşünce tarzının da katkılarıyla yaratılmıştır. C. Bilgi Kaynakları ve Objektivite Problemi Düşünürler arasında, bilginin kaynağı veya elde edilmesiyle ilgili görüş ayrılıkları olmakla birlikte, müşahede ve tecrübenin temel olduğu herkes tarafından kabul edilmektedir. Özellikle öğrenme konusunda bu temel kaynakların somut dayanakları vardır. Görme, işitme, koku, tat ve dokunma duyuları ile gözlem ve deney yapılarak realite algılanmakta, başka bir deyişle bilgi edinilmektedir. Bu duyuların olmaması halinde onunla ilgili bilgi edinmek mümkün olamamaktadır. Mesela, görme duyusu olmayan bir insan renklerle ilgili bilgileri asla edinemeyecektir. Gözlem ve tecrübe, bilginin elde edilmesinde bilimin kabul ettiği iki objektif yoldur ve herkes için aynı sonuçları doğurur. Öte yandan bazı düşünürler, beş duyunun dışında başka bilgi edinme yollarının varlığını kabul etmektedirler. Özellikle sezgi ve ilham bunlardan en yaygın olanıdır. Vahiy de bir bilgi kaynağı olmakla birlikte inanç faktörüne bağlı olarak kabul edilmektedir. Her üçü de genel olarak duyulara dayalı olmayan sübjektif bir kaynaktan bilgi alma yollarıdır. Bu noktada bizi asıl ilgilendiren konu doğrudan kaynak veya bilgi alma yolunun kendisi değil, alınan bilginin doğruluğunu sağlayan bir metot olarak bunların niteliğidir. Objektif bir gözlem katılan herkesin aynı ve sınanabilir sonuçları müşahede etmesini sağlamaktadır. Sezgi ve ilhamın tüm insanlara, vahyin ise sadece seçilmiş kişilere açık olduğu kabul edilmektedir. Burada söz konusu edilen vahiy bilgisi, kutsal kitaplardaki ayetler anlamında değil, genel prensipler şeklinde ortaya çıkan ilahi bilgiler olarak anlaşılmaktadır. Vahiy bilgileri bilimsel metotlarla ispatlandığı takdirde objektif bilgi niteliği kazanmaktadır. Bu kabulün temel nedeni, bilginin kaynağının vahiy olması değil, daha sonra bilimsel metotlarla sınanmış olmasıdır. Gerçekte "İslam’ın ana kaidesi olan tevhit inancı, kainattaki zaman ve mekan itibariyle mevcut bütünlüğün ilim yoluyla ispatına elverişli bir inançtır."[19] Vahinin bu şekilde ilimle ispat edilebilmesi onun da bir bilgi kaynağı olarak kabul edilmesini gerektirir. Öte yandan vahiy yoluyla aktarılan bilgi tüm insanlığa açıktır ve değişmemektedir. Somut olarak her zaman değerlendirilme imkanı vardır. Sezgi ise başka insanlar tarafından somut olarak müşahede edilebilirlikten uzak kişisel bir anlayıştır ve her zaman ne anlama geldiği açık değildir. Sezgi (intuition), mevcut ama üzeri örtülü bir hakikatin ani bir ruhi hamleyle keşfedilmesi, ilham (inspiration) ise kişinin içine doğan yaratıcılık olarak tanımlanabilir. A. Kurtkan Bilgiseven’e göre “bir şeyi bilmek başka, yapabilmek başkadır. Yapabilmek için hem metot bilgisine hem de sezgici akıl’a ihtiyaç vardır.”[20] Bergson'a göre ruhun keyfî vasfı, sadece zihnin ince bir melekesi olan sezgi ile kavranabilir. Bir takım vasıflar sezginin dışında, hele beş duyu ile asla anlaşılamaz. Bazı manevî hakikatlere ve bilgilere akıl yürütme, beş duyu gibi vasıtaların dışında ancak sezgi yoluyla ulaşılabilir. Sezgi, elde edilen bilginin kontrol edilmesi şartıyla bir bilgi kaynağı olarak kabul edilmektedir.[21] Bu durumda, tartışmalı olmakla birlikte, iki tür bilginin varlığı kabul edilmektedir. Bunlar deney ve gözlemle ortaya konabilen objektif bilgi ile ilham, sezgi ve vahiyle edinilen sübjektif bilgidir. Bilimsel bilgi ise, kaynağı ne olursa olsun sınanabilir ve objektif hale dönüştürülmüş bilgidir. Objektif (nesnel) bilgi, müşahede ve deney yoluyla, sübjektif (öznel) bilgi ise ilham, sezgi, vahiy gibi vasıtalarla edinilir. Sosyal bilimin amacı objektif gerçeği aramaktır. Sosyal özellikler hiçbir şekilde anlam kaymalarına uğratılmadan realitede oldukları gibi anlaşılmalıdırlar. Realite bir şeyin nasılsa öyle olması halidir ve bu nedenle de objektiftir. Ancak sosyal bilimlerde en önemli metodolojik problemlerden biri objektivitenin ne olduğu ve nasıl sağlanacağına ilişkindir. Mesela, araştırmacı bir sosyal olayı incelerken, önyargılarının gerçeği gölgeleyen ve olanı olduğu gibi anlamasını engelleyen etkilerinin nasıl farkına varacaktır ve bunlardan kurtulacaktır? Daha belirgin olarak objektifliği engelleyen unsurlar üç grupta toplanabilir. İlk grupta, teorilerin kaynaklandığı bilgi birikimi vardır. Bir miras olarak önceki nesillerden intikal etmiş olan bu birikim, araştırmacının zihnindeki düşünce sistemini normatif olarak şekillendirmekte, bir nosyona dönüşmekte ve dolayısıyla bundan sonra nasıl düşünmesi gerektiğini empoze etmektedir. İkinci grupta, araştırmacının yaşadığı çağın, kültürün, statünün veya hayat şartlarının etkileri söz konusudur. Üçüncü grup etkiler araştırmacının şahsi özelliklerinden, kişiliğinden ve geçmişinden kaynaklanmaktadır. Bir araştırmada kısaca, gelenek, çevre ve şahsiyet olmak üzere üç grup etki de söz konusudur.[22] Objektiviteyi engelleyen bu etkilerin sistematik olarak kontrol edilerek ortadan kaldırılması metodolojinin esas amaçlarındandır. Buradaki |
|
|
|
|
| Reklamlar |
|
|
|
16-02-2008, 09:06
|
#3 (permalink) |
|
kullanılmaktadır. Bourdieu, realitenin modele göre değişeceğini ve bundan dolayı bu realitelere ait objektivitenin de değişeceğini söylemektedir. Mesela, 'tren her zaman iki dakika geç gelir' ile 'tren kural olarak iki dakika geç gelir' arasında kabul edilmiş olan model bakımından fark vardır. Her iki cümlede de aynı olay anlatılmasına rağmen, ikinci cümlede bir politika veya planın söz konusu olduğu anlamı çıkmaktadır.[23] Bu durumda objektivite, kabul edilmiş olan kurallara göre değişmektedir. Modern insanın düşünce unsurları, kendi kişiliğinden ve sosyal güçlerin, tarihi mirasın, dış kültürün ve hayat tekniğinin meydana getirdiği toplum içindeki varlığından kaynaklanmaktadır.[24] Bir şeyin ne olduğu onu anlayan insanın kabul ettiği değerlere bağlıdır. Olaylar referans alınan değerlere göre bir anlam kazanmaktadırlar. Referans noktaları objektif veya sübjektif olarak değiştikleri gibi bilim dallarına veya disiplinlerin bakış açılarına göre de değişmektedirler. Bilim dalları kendi yapılanmalarına uygun olacak bir kısım özellikleri ön plana çıkararak ya da bu özelliklerde yoğunlaşarak belli bir olayı açıklamaktadırlar. Böylece objektif realite karşısında bilimlerin de kendilerine has bir tavırları olmaktadır. Ancak bu tavırlar hiçbir zaman sosyal realiteye aykırı olmamalıdır. Olaylara ve kavramlara sosyal realitede oldukları gibi anlamalar atfetmek gerekir. Mesela, felsefede, hukukta ya da iktisattaki anlamlarından kaçınmak gerekir. Felsefeden farklı olarak mutlak veya nihai gerçeği aramadan, doğru veya yanlış olduğuna hükmetmeden, doğruluğu veya yanlışlığı tespit edecek genel kurallar edinmeye çalışmadan, bunları sadece bir sosyal fenomen olarak değerlendirmek gerekmektedir. Mesela Durkheim'a göre yanlış din yoktur; hepsi kendi tarzında doğrudur. Realite hakkında verilmiş olan bütün cevaplar veya düşünceler insan varlığının değişik tarzlarıdır. Sosyolojik bakış açısına göre mantık izafidir ve düşüncenin kanunları da sosyal davranış normları gibi birer sosyal üründürler. Sosyal meseleler, olayları ve ilişkileri itibariyle yere zamana ve toplum yapısına göre (itibari olarak) değerlendirilmelidir. Genel sonuçları engelleyici bir aşırı özelciliğe düşmemeye dikkat edilmelidir.[25] Düşünce ve davranışlar, sosyal normların etkisi altında gelişmekte ve standartlaşmaktadırlar. Kendine yol gösterici olarak nedenselliği kabul eden bir felsefi düşünce, mesela bazı dini inançları irrasyonel veya mantıksız bulabilir. Halbuki bunlar sosyal sistemin işlerliği olan parçalarıdır. Sosyal normların anlamsız bulunarak ortadan kaldırılması toplumu kaosa sürükleyebilir. Bu durumda 'sebep' insanın elinde herhangi bir sistemin lehinde veya aleyhinde kullanabileceği bir silah olmaktadır. D. Sosyolojik Düşünmenin Bilgi Kaynakları Düşünme, bilgi, düşünme tarzları (realisttik ve idealisttik), objektif ve sübjektif bilgi incelenerek bu genel çerçeve içinde sosyolojik bilginin ne olduğu aşamasına ulaşmak mümkündür. Yukarıdaki bilgi kaynaklarından farklı olarak sosyolojik bilginin nereden ve nasıl edinildiği de araştırılmalıdır. Temelde iki ayrı soru ortaya konulmaktadır. Acaba bilgimiz nereden kaynaklanmaktadır ve bu disiplini oluşturan veriler sosyolog için nasıl bir anlam ifade etmektedir? Bu soruya verilecek genel cevap, sosyolojik bilginin kaynağının insanın tutum ve davranışları olduğudur. Sosyal ilişki esnasında meydana gelen etkilenme de mevcut şartların dışında farklı bir bilgi kaynağıdır.[26] Sosyolog, incelediği davranışları çeşitli araçlar kullanarak kavrar ve yorumlamaktadır. Bu davranışların sosyal realitede nasıl iseler öylece anlaşılabilmesini sağlayacak belirli bir tarz, bakış açısı, teknik veya metot ihdas edilmelidir. Amaca hizmet eden muhtelif metotlardan ilerdeki bölümlerde bahsedilmektedir. Bilim geliştikçe metodolojik eksiklikler giderilmekte ve yeni çalışmalar yapılmaktadır. Sosyal bilimlerle ilgili formel veya informel tüm veriler içinde bulunduğumuz sosyal realitede eylem olarak veya daha önceden kayıtlı bir hale dönüştürülmüş olarak mevcuttur. Eylem ve kayıt sosyal realitenin gözlemlenebildiği iki temel kaynaktır. Sosyolojik bilginin kaynağı ise insanların sergiledikleri tutum ve davranışlarıdır. Ancak, bu bilgi daha önce başka araştırmacılar tarafından tespit edilmiş olabilir. Bu durumda bir sonraki araştırmacı için bilgi kaynağı olmaktadır. Bu nedenle yeni bir bilgi olmamakla beraber, kaydedilmiş bilgiyi de sosyolojide bir kaynak olarak almak mümkündür. Örnek olarak tarihi bilgileri düşünmek mümkündür. Bilimsel bir çalışmada her iki kaynağın kombineli bir şekilde kullanımını sağlayarak yeni bilgiler üretilmektedir. Sosyolog bu iki ana kaynaktan ampirik veriler toplamakta ve toplum açıklamasını yapmaktadır. Bu veriler, sözlü, yazılı, eylem biçiminde veya başka herhangi bir tarzda vücut bulmuş olabilir. Genel olarak tutum ve davranışların gözlemlenmesi, deneyler, raporlar, kayıt ve dokümanların analizleri, mülakat ve anketler sosyologlar için bilgi edinme yollarıdır. Vapurdan çıkan insanların davranışlarını gözlemlemek, günlük gazeteleri taramak kadar sosyolog için bir veri kaynağıdır. En önemli veri toplama teknikleri sosyal davranışların bir tür müşahedelerinin gerçekleştirildiği mülakat ve ankettir. Kısaca sosyolojik bir araştırmanın bilgi kaynakları teknik bakımdan çeşitli isimlerle anılmakla beraber, genel olarak sosyal fenomenler arasındaki ilişkiler ve bunların genellemeler yapılarak ortaya çıkarılabileceği çalışmalardır.[27] Bilgi kaynağının yanı sıra, bilginin doğruluğu da önemli bir sorundur. Bir bilginin veya daha somut ifadeyle mesela bir rakamın doğru olup olmadığı nasıl anlaşılmaktadır? Bilginin doğruluğu konusunda iki kriter vardır. Aynı sonucu işaret eden verilerin yoğun olması bilginin doğru olduğu yönündeki ilk kriterdir. Bir değer ne kadar yoğunsa o kadar inandırıcı olmaktadır. Ne kadar güçlü bir ilişki olduğu tespit edilirse, o kadar doğruluğuna hükmedilebilir. Hangi miktarda verinin toplanması gerektiği ayrı bir sorundur. Veri miktarı, kullanılan metoda bakılmaksızın çalışmanın amacına göre belirlenmektedir. Bir yol gösterici olarak hipotezlerin kaç kişilik örnekleme gurubuyla sınanabileceği veya itirazların giderilmesi için hangi ölçekte bir araştırmanın gerektiği düşünülmelidir.[28] Öte yandan bazı bilgiler belirli şartlar altında doğru olduğundan, yoğunluğu ne olursa olsun doğruluk konusunda bir sonuca götürmemektedir. Mesela 1967 yılının nüfus istatistikleri o dönem için doğrudur fakat günümüzde bu rakamlara dayalı yapılacak yorumlar hatalı olacaktır. Diğer kriter sebep sonuç ilişkisinin güçlü olmasıdır. İlliyet bağı ne kadar güçlüyse varılacak hükmün de o kadar doğru olduğu söylenebilir. Ama güçlü gözüken ilişkiler sahte, taklit veya düzmece olabilir. Ayrıca bunun tersi olarak zayıf gibi gözüken ilişkiler ise, teorik bakımdan önemli olabilir. Bu bakımda doğruluk kavramsal (teorik) veya ampirik olarak iki şekilde incelenebilmektedir. Bir bilginin kavramsal bakımdan doğru olup olmadığı için, mevcut literatüre ne kadar uyduğuna bakılmaktadır. Mesela üretim hattında çalışanların ürettiklerini kontrol edenlere göre kendilerine daha çok yabancılaştıkları şeklindeki literatür bilgisine aykırı yeni bir iddia öne sürülüyorsa, o bilginin kavramsal (teorik) olarak doğru olmadığı söz konusudur. Ampirik olarak da bir bilginin doğru olup olmadığı tespit edilebilir. Ancak, pozitif ve negatif hatalara düşmemeye dikkat etmek gerekmektedir. Pozitif hata, yapılan araştırmada (veya hesaplamada) gerçekte var olmayan bir sonucun bulunması, negatif hata ise, yapılan araştırmayla (veya hesaplamayla) gerçekte var olan bir sonucun bulunamaması durumudur. E. Sosyolojik Düşünme Yukarıda sözü edilen insan ve toplum arasındaki ilişkinin ve etkileşimin kendine has kuralları vardır. Sosyal hadiseler olup bittikten sonra sosyologlar tarafından belli bir zaman süreci esas alınarak, mümkün olan tüm detaylarıyla sebep sonuç ilişkileri analiz edilmekte ve bu hadisenin bağlı olduğu sosyal kurallar tespit edilmektedir. Sosyolojik düşünmeden amaçlanan, sosyal olguların[29] bağlı bulundukları kuralların bir düşünme tarzı veya bir kavrayış şekli olarak sosyologun zihinsel faaliyetlerini düzenlemesidir. Sosyolojik düşünce , olmuş olan hadiselerin enformasyon niteliğindeki birikimi iken, sosyolojik düşünme, bunlardan çıkarılan yorumların belli bir düşünme biçimi sağlayarak halen süren veya gelecekteki muhtemel olayların anlaşılmasıdır. Sosyolojik düşünme, sosyoloji biliminin sağladığı bir tutumdur. “Düşünce” kelimesinden ortaya çıkarılmış olan bilgi anlaşılmakta iken, “düşünme” kelimesi aktif bir fiil olarak amaca uygun formda hareket ederek bilginin ortaya çıkarılması eylemini ve işlemini ifade etmektedir. Başka disiplinlerle mukayese ederek sosyolojik düşünmeyi biraz daha açmak mümkündür. Mesela, iktisadî düşünce , tarih boyunca iktisadî etkenlerle vuku bulmuş olaylar hakkındaki değerlendirmelerden müteşekkildir. Toplumların nasıl ürettikleri, tükettikleri, paylaştıklar, sosyalist ekonomi, Keynezyen analizler gibi tüm iktisadî konular, olaylar ve bilimsel faaliyetlerin bir araya gelerek oluşturdukları bilgi birikimi iktisadî düşünceyi oluşturmaktadır. Mevcut bilgi birikimi, iktisadî bir karar verileceği ya da bir olayın açıklaması yapılacağı zaman bunun belirli bir formda olmasını zorunlu kılmaktadır. Yeni bir iktisadi teşebbüs esnasında arz-talep ilişkisini gözetmek veya maliyeti en düşük bir yatırım malını tercih etmek ise iktisadî düşünmedir. “...Sosyal yapı ve değişme ile kültürel yapı özelliklerini hesaba katmayan bir iktisadi analiz şekillerde ve grafiklerde kalmaya mahkumdur. Sosyoloji birçok sosyal ilime yaptığı katkıda olduğu gibi, iktisada da ruh verir, rakam ve dizileri cansız yığınlar olmaktan kurtarır.”[30] Bu örnekte olduğu gibi sosyoloji ve diğer dallardaki disiplinler düşünce itibariyle belirli bir zeminde buluşmak mecburiyetindedirler. Sosyolojik düşünme de tarih boyunca süregelen bilgi birikiminin sağladığı bir düşünce ve dolayısıyla da davranış biçimidir. Bu noktada genel olarak bilimin, ve özellikle de sosyolojinin, bir ideoloji problemi söz konusu olabilir. Acaba sosyoloji, kendine has bir düşünme biçimi veya düşünce kalıplar yaratarak bir ideolojiye mi dönüşmektedir? Bizce, geçmişte bu tür tehlikelere düşülmüş olmakla birlikte, günümüzde bilimin ulaştığı seviye, bilimsel ve bilim dışı doğmaları ortadan kaldırmaktadır. Her dönemin kendine has paradigmaları vardır. Ancak bunlar dondurulmuş ideolojiler değildirler. Zaman içinde insanlığın ortaklaşa bilimsel bulgularıyla ulaşılmış anlayış seviyeleridir. Paradigma kavramı Latince model, örnek, kalıp veya şekil anlamlarını taşıyan “pattern” kelimesinden türetilmiş ve bilim adamları topluluğunun çeşitli teorilerden müteşekkil ortak bilimsel anlayışını ifade etmektedir.[31] Bu bilimsel anlayış, bağlı olunandan ziyade ulaşılan bir seviye anlamındadır. Bu nedenle sürekli değişmekte ve gelişmektedir. Sosyolojik paradigma da bu kuralın dışına çıkamamaktadır. Çünkü, sosyoloji ideoloji veya dondurulmuş bir kalıp değil bir bilimdir ve diğer dalların tabi olduğu genel kurallara bağlı olarak onlarla birlikte gelişmektedir. F. Niçin Sosyolojik Düşünme? Bu soruya verilecek cevap niçin sosyoloji sorusuna verilecek olan cevabın hemen hemen aynısıdır. Sosyolojinin önemi ortadadır; diğer bilim |
|
|
|
|
| Reklamlar |
|
|
|
16-02-2008, 09:07
|
#4 (permalink) |
|
geniş şekliyle kavranmasını sağlamaktadır. Öte yandan, böyle bir düşünme tarzı, araştırmaların bir kısım faktörlerde yoğunlaşarak diğerlerinin ihmal edilmesiyle meydana gelecek muhtemel değerlendirme hatalarını önleyecektir. Ayrıca, sosyolojik düşünen araştırmacı bazı konularda derin ve detaylı bir çalışma yapmasına gerek kalmadan doğru verileri elde edebilecek ya da tespit ve tahminlerde bulunabilecektir. Kognitif psikolojiye göre, insan zihni, bulunduğu hal ve sürdürdüğü proses itibariyle hesaplayıcıdır.[32] Bu işlemi nasıl yapacağına dair bir formül ya da prosedür kalıbı bir kere teşekkül ettirildiği takdirde, eldeki sorunu nasıl çözümleyebileceğine dair yeni baştan metot veya formüller aramasına gerek kalmadan kolayca halledebilmektedir. Yukarıda sözü edilen amaçları biraz daha açmak gerekmektedir. İlk olarak sosyolojik düşünme ile sosyal realitenin tümünün kavranmasından söz edilmişti. Sosyal realitenin bütün boyutlarıyla ele alınması esasen sosyolojinin temel yaklaşımıdır. Hatta, "...sosyal vakıaların sadece sosyal faktörler arsındaki karşılıklı tesirin bir neticesi olmadığı, fakat coğrafî ve fizikî çevre şartları ile sosyal şartlar arasında da bir karşılıklı tesir münasebetinin mevcut olduğu ve olması gerektiği"[33] de sosyolojinin vardığı bir sonuçtur. Diğer bilimler, sebep sonuç ilişkilerinde bakış açılarına göre belirli faktörleri ele alırken, sosyoloji bütüncül karakteriyle realitenin tümünün kucaklamaktadır. Bu nedenle, sebeplerin bir kısmının ihmal edilmesiyle yapılmış olan analizlerde bazı eksiklikler olmaktadır. Mesela, diğer şartların sabit kaldığı varsayımına dayalı yapılan salt iktisadî bir analiz bir noktaya kadar zaruri olsa bile sonuç itibariyle eksik kalacaktır. Halbuki sosyolojik düşünen bir araştırmacı, kendisini sosyal olayların çok sebepliliğini de göz önünde bulundurarak bir değerlendirme yapma mecburiyeti hissedecektir. Piyasada çok satılmakta olan bir dergiyi örnek olarak alalım. Eğer iktisadî düşünülürse, bu derginin fiyatının ucuz olduğu ve fiyat-talep dengesi sonucu çok miktarda satıldığı neticesine varılır. Psikolojik düşünüldüğü takdirde dergideki renkli fotoğrafların okuyucu etkilediği ve daha çok dergi satılmak isteniyorsa daha cazip resimlerle donatılması gerektiği sonucu ortaya çıkar. Siyasal düşünmenin bulacağı sonuç ise geniş bir kesimin politik görüşünün dergide yansıtıldığıdır. Bu değerlendirmelere göre derginin fiyatı artırıldığında ya da fotoğraflar azaltıldığında satış miktarı düşecektir. Bu gayet yüzeysel bir değerlendirmedir ve mesela başka siyasal görüş sahibi insanların dergiyi okumasını veya fiyatının artmasına rağmen satışının düşmemesini açıklamamaktadır. Halbuki sosyoloji bütün bunları birer faktör olarak yerli yerince kabul edip, aralarındaki ilişkiyi, sosyal oluşun diğer faktörlerini de hesaba katarak değerlendirmektedir. Mesela, söz konusu okuyucu kitlesinde nasıl bir sosyal yapılanma vardır ki, fiyat artırıldığı ve politik görüşler değiştirildiği takdirde, psikolojik etkinin önemi azalmakta, artmakta ya da değişmemektedir. Böylece sosyolojik düşünme gerçeğin, gerçekte olduğu şekliyle anlaşılmasını sağlamaktadır. Sosyolojik düşünmenin gerekli olduğu bir hususa daha dikkat edilmelidir. Bazı durumlarda sosyal olayların sebepleri teşhis edilememekte veya görüş birliği sağlanamamaktadır. Böyle bir durumda sosyolojik düşünme modeli kullanıldığında sebeplerin teşhisi kolaylaşmaktadır. Tümdengelim metoduyla olay yeni baştan analiz edilmeli ve sosyolojik kavramlar kullanılarak ilişkiler açıklanmalıdır. Sosyoloji literatüründe sosyolojik düşünme konusu son derece önemli bir husus olarak değişik şekillerde ele alınmaktadır. Mills’in 1959 yılında yayınladığı “Toplumbilimsel Düşün” (Sociological Imagination) adlı klasik eserinde sosyolojinin katkılarıyla birlikte kazandırdığı çok geniş bir algılama biçimi ortaya konulmaktadır. Bireyin ve toplumun hayatında biyografi ve tarih olmak üzere iç içe iki boyut vardır. Bu ikisi arasındaki ilişkileri anlayabilmek için, kendi kavramıyla sosyolojik tahayyüle ihtiyaç duyulmaktadır. İnsanın iç yapısındaki olgular, biyografi ve tarihin karşılıklı etkileşimi neticesinde ortaya çıkmakta ve dünyada olup bitenlere anlam kazandırmaktadır. Mills’e göre, “toplumbilimsel düşün yeteneğine sahip olanlar tarihsel dönemlere ve bu dönemlerin olgularına, bunların değişik ve çok sayıdaki insanın iç yaşam ve dışsal kariyerleri açısından taşıdığı anlamları yönünden bakabilme yeteneği kazanmışlardır. Toplumbilimsel düşün yeteneğine sahip olanlar, insanların yaşadıkları gündelik hayatın keşmekeşi içinde kendi toplumsal konumları (pozisyon) hakkında nasıl yanlış ve yanıltıcı bir bilinçsizlik içinde bulunduklarını göz önünde tutmak gerektiğini bilirler. Modern toplumun çerçevesi ve iskeleti, işte bu keşmekeş içinde oluşmakta; çeşit çeşit bireylerin psikolojileri gene bu keşmekeş içinde değerlendirilmekte ve formüle edilmektedir. Bireylerin kişisel huzursuzluklarının toplumda açıkça görülen sorunlar olarak değerlendirilmesinde, kamunun içinde bulunduğu ilgisizlik ve kayıtsızlığın kaldırılıp, kamusal sorunlara karşı ilgi duymalarını sağlamakta da gene bunlardan yararlanılmaktadır.”[34] Böylece toplum içindeki ferdin neden olduğu sorunlar yine ferdin sosyolojik düşünebilmesi vasıtasıyla çözülebilecektir. Bir kimsenin sosyolojik düşünme yeteneği aracılığıyla ulaşacağı ilk sonuç “...kendi yaşamının anlamını kavrayabilmesi ve kendi geleceğini görebilmesi için, insanın kendisini de yaşadığı tarih dönemi içinde ele alması; ve hayatta yararlanabileceği olanakların farkında olabilmesi için, kendi toplumsal koşulları altında yaşayan diğer insanların durumunun da bilincinde olması gerektiğidir. ...Tarihle biyografiyi kavramak, bu ikisi arasındaki ilişkileri anlayabilmek için de toplumbilimsel düşünceye sahip olmamız gerekmektedir.”[35] Aynı kanıda olan bir başka eser Peter L. Berger’in “Sosyolojiye Davet” (Invitation to Sociology) adlı 1963 yılında yayınlanan çalışmasıdır. Bu eserde Berger, sosyolojiyi bir tür bilinç formu olarak tanımlayarak sosyolojinin perspektiflerini toplumdaki insan, insandaki toplum ve bir drama olarak toplum şeklinde konumlandırmaktadır. Sosyolojik düşünme, toplumun nasıl görüleceği, bu bakış açılarıyla sağlanmaktadır. Sosyolojik bilincin boyutları dört motifin analiziyle çizilmektedir. Bunlar sosyoloji hakkındaki yanlış ve eksik kanaatler, önem vermemek, görecelilik ve özellikle günümüzdeki şehir kültürünün bir karakteristiği olan kozmopolitan (geniş) bilinçtir.[36] İnsan ve kültür kendi mekanında bulunuyor olmasına rağmen sürekli olarak entelektüel bir seyahat halindedir. Toplum içindeki insan yaklaşımı, Durkheim’ın görüşü doğrultusunda, toplumun objektif bir varlık olarak insana karşı koyduğu şeklindedir.[37] Toplum içindeki insan perspektifi, toplumun benliğin dışında bir şey olduğunu öngörmektedir. Bu belirleme, lisandan statüye, dini inançtan intihar etmeyi engelleyen normlara kadar yaptığımız her şeyi gerektirmekte ve tanımlamaktadır. Arzularımız sosyal buyruklar tarafından dikkate alınmamakta ve entelektüel dirençlerimiz çoğu kere hiçbir işe yaramamaktadır. Objektif ve dışsal bir olgu olarak toplum bir takım zorunluluklar getirmektedir. Kurumları davranışlarımızı ve beklentilerimizi yönlendirmektedir. Yükümlendirilmiş görevlerin dışına çıkıldığı takdirde kontrol ajanları tarafından müdahale etmektedir. İnsan içindeki toplum yaklaşımında ise sosyalleştirme kavramı önem kazanmaktadır. Sosyalleştirme, sosyal dünyanın çocuğun iç dünyasında içselleştirilmesidir. Aynı proses, muhtemelen daha zayıf nitelikte olmakla birlikte yetişkin bir insanın yeni bir sosyal guruba veya çevreye girmesinde de vuku bulmaktadır. Bundan dolayı toplum Durkheim’ın dediği gibi sadece insanın “dışında” değil, içsel varlığının bir parçası olarak “içinde”dir. Toplum sadece hareketlerimizi kontrol etmekle kalmaz, kimliğimizi, düşüncelerimizi ve duygularımızı şekillendirmektedir. Toplumdaki yapılar kendi bilincimizdeki yapılar haline dönüşmektedir.[38] Bu sosyolojik değerlendirmelerin bir metodoloji çerçevesinde uygulaması Sheldon Goldenberg tarafından “Sosyolojik Düşünme” (Thinking Sociologically) adlı eserinde yapılmaktadır. Goldenberg, sosyolojik düşünmeye metodolojik olarak bir düşünme tarzı ve sosyolojinin bir tür pratiği olarak bakmaktadır.[39] Bu eserde ana hatlarıyla mevcut bilgilerin eksik ve engelleyici özellikleri eleştirilmekte ve bu nedenle mevcut sosyolojik birikime bağlı kalmadan bilimsel metodoloji kullanılarak sosyolojik çalışmaların yapılması savunulmaktadır. Sosyolojinin teorik bir bilgi yığını olması görüşüne karşı çıkan ve sosyal hayata standartlaştırılmış ve dondurulmuş bir bakış açısıyla değil, toplum hayatındaki belirsizliğin kabulüne dayalı sosyolojik düşünme tarzının önemini savunan bir diğer yazar Zygmunt Bauman’dır. Eserde, sıradan insanların hayata değişik bir gözle bakarak başka biçimlerde de yorumlanabileceğini göstermek amaçlanmaktadır.[40] Burada incelenen dört eserin ortak tarafı bir sosyoloji teorisi kurmaya çalışmamaları ve toplumu olduğu gibi düşünmeleridir. Mevcut sosyoloji birikimlerden yararlanılmakta fakat değişmez gerçekler olarak temel alınmamaktadır. İnsana içinde yaşadığı toplumdan nasıl etkilendiğini ve onu nasıl etkileyebileceğini göstermek amaçlanmaktadır. Bunun için gerekli görülen şey, farklı kavramlarla adlandırılmış olsalar bile, sosyolojinin bulgularından yararlanılarak sosyolojik düşünmektir. G. Sosyolojik Alan Bu bölümde esas amaç, bilimsel bir disiplin olarak sosyolojinin ne yaptığını açıklamak ve okuyucuya içinde yaşadığımız sosyal dünyanın çağdaş anlayışına orijinal katkısının ne olduğunu aktarmak için konusu ve kapsamı çerçevesinde diğer disiplinlerle bir kıyaslamasını yapmaktır. Genel bir kabule göre on dokuzuncu yüzyıla kadar sosyoloji ayrı bir bilim dalı değildir ve sosyolojik konseptler iktisat, felsefe ve tarihin içinde yer almaktadır.[41] Sosyal olayların ve bilimsel düşüncenin gelişmesiyle birlikte, diğer dallardan farklı bir bilimsel çerçeve ortaya çıkmıştır. Böylece sosyoloji diğerlerinden apayrı bir saha olarak yerini almıştır. Sosyal hayatın incelenmesi son derece karmaşık bir bütünün analizini gerektirmektedir. Ayrıca sosyal yapı da sürekli ve hızlı bir şekilde değişmektedir. Fertler değişmekte, böylece fertlerin meydana getirdiği toplum da değişmekte ve farklı bir insan tipi ortaya çıkmaktadır. Sosyolojinin araştırma sahasını insan toplulukları ve sosyal davranış olmak üzere iki ana guruba ayırmak mümkündür. İnsan toplulukları kavramı, özellikle insanlar, insan grupları, bunların ilişkilerinin anlamını veya tabiatını içermektedir. Zaman zaman insan olmayan varlıkları da incelemekte olan antropoloji ve psikolojiden farklı olarak sosyoloji sadece insanı ve insan hayatıyla ilgili olan sosyal olayları incelemektedir. Bir sosyal çerçevede olmasının haricinde fert, sosyolojinin konusu değildir, gruplar sosyolojinin odak noktasıdır. Sosyal davranış kavramı ise, insanların yaptıkları şeyleri, çevrelerindeki insanları nasıl etkilediklerini, gruplara bölünmelerini ve insanların kendi hareketlerine nasıl bir tepki verebilecekleri konusunda düşündüklerini kapsamaktadır. Sosyoloji grupların nasıl işlediğini, birbirlerini nasıl etkilediklerini ve grupların fertlerin yaptıklarından nasıl etkilendiklerini açıklamaktadır. Kısaca sosyoloji insan davranışlarının, grup hayatının ve toplumların bilimsel incelenmesidir. |
|
|
|
|
| Reklamlar |
|
|
|
16-02-2008, 09:08
|
#5 (permalink) |
|
anlamaya yeterli bir ünitedir. Çünkü birey toplumdan tecrit edilememektedir. Bu nedenle bireysel niteliklerin incelenmesi, sosyal davranışların açıklanmasında yeterli bir ünite sayılmamaktadır.[42] Toplum içinde yaşayan fertler birbirlerine duygu ve yükümlülük bağlarıyla bağlıdırlar. Kişisel bilgilere dayanarak ferdin grup içinde nasıl bir sosyal davranışta bulunacağı bilinememektedir. Fert bir diğer insanla karşı karşıya geldiğinde, başka bir deyişle bir etkileşim içine girdiğinde, yeni bir sosyal realite alanı yaratılmaktadır. Bu seviyeye sosyal grup adı verilmektedir. Gurubun eleman sayısı iki veya milyonlarca olabilir. Her gurubun kendine has belli bir ölçüsü, beklentileri, kuralları, iş bölümü, düzenini koruma tarzı, problemlerle mücadele veya çatışmayı çözme şekli vardır. İşte bir grupta görülebilen bu hususların her biri ayrı sosyal yapılardır. Sosyal yapılar sosyolojinin ve dolayısıyla sosyoloji teorilerinin konularıdır. Sosyoloji teorileri, fert ve grup arasındaki karşılıklı ilişkiyi açıklayan sistematik bulgulardır. Klasik sosyoloji teorileri 19. ve 20. yy da geliştirilmiş olan ana teorilerdir. Sosyolojideki çağdaş teoriler veya perspektifler ise fonksiyonalist, çatışmacı ve yorumcu yaklaşımları kullanan teorilerdir. Fert ve toplum arasındaki ilişki her iki unsur bakımından da sosyoloji tarafından incelenmektedir. Gurup üyeliği, yani belirli bir ailenin, arkadaş çemberinin, dini bir cemaatin, ırk veya etnik gurubun ilişkiler ve üyelikler ağı, ferdin davranışlarını ve düşüncelerini etkilemektedir. Bu yapı insanların bilinçli olarak bir arada bulunmalarıyla meydana gelmekte ve ferdin emniyetini ve sosyal düzeni sağlamaktadır. Aksi takdirde kaotik bir ortam söz konusu olur ve böyle bir çevre içinde insan varlığı düşünülemezdi. Bunun yanı sıra gruplar kültür yaratarak sosyal davranışları ortaya koymaktadırlar. Mesela, belli bir gruptaki kadın davranışının nasıl olacağı yine o grup tarafından ihdas edilmiştir. Ferdin sosyal çevredeki hareketleri kısaca sosyal davranış olarak adlandırılmaktadır. İnsanların yaptıkları şeyler, çevrelerindekileri nasıl etkiledikleri, kendi hareketlerine nasıl bir tepki verebilecekleri konusunda düşündükleri, gruplara bölünmeleri, bu grupların nasıl işlediği, üyelerin birbirlerini nasıl etkiledikleri, grupların fertlerin yaptıklarından etkilenmeleri ve toplum içindeki fertle ilgili olarak akla gelebilecek diğer pek çok husus sosyolojinin inceleme alanıdır ve geniş anlamıyla sosyal tutum ve davranışlar olarak adlandırılmaktadır. Alanı itibariyle sosyolojik incelemede iki farklılık ortaya konmaktadır. Bunlardan ilki insanın diğeri ise grupların veya gruplar arasındaki etkileşim yollarının incelenmesidir. Gruplar sosyolojinin odak noktası olduğu için fert psikolojiden farklı olarak bir sosyal çevrede olmasının haricinde sosyolojinin konusu değildir. Kitleyi yaratan bireyler ne tür özelliklere sahip olursa olsunlar veya yaşayışları, işleri, zekaları birbirine ne denli benzerse benzesin, kitle içerisinde biçim değişikliğine uğrayarak kolektif bir ruh kazanmaktadırlar. Toplum içinde fert, tek başınayken hissedeceği, düşüneceği ve davranacağından başka türlü hissetmekte, düşünmekte ve davranmaktadır. Bir organizmadaki hücreler nasıl bir araya gelerek tek olduklarından ayrı bir varlık oluşturmakta iseler, sosyal grup da birbirleriyle kaynaşmış ayrı tür öğelerin (heterojen) oluşturduğu geçici bir varlık olarak ortaya çıkmaktadır. İnançlara, yargılara ve değerlere bağlı olarak ortaya çıkan sosyal tutum ve davranışlar, bilimsel metotlarla tespiti, anlaşılması ve açıklanması son derece güç ve kompleks sosyolojik kavramlara ihtiyaç duyan vakalardır. Ferdin toplum içindeki yaşantısı son derece karmaşık bir yapılanmaya dayanmaktadır. Mesela, “ahlaksızlığın toplumda yıkıcı etkisi” olduğuna inanan bir şahıs bundan dolayı “fahişeliğin yanlış ve kötü olduğu” yargısına sahip olur, “sosyal normlar, cinsel sınırlılık ve evlilik” gibi değerleri ihlâl ettiğini düşünerek fahişeliğe karşı bir tutum sergiler. Onun bu tutumu pek çok sosyal davranışına, toplum içindeki konumuna, zihni yapılanmasına veya diğer insanlarla olan ilişkisine yansıyabilir. İnançlar, yargılar ve değerler, insan davranışlarının, katıldıkları grupların etkilerinin ve bu grupların nihai amaçlarının altında yatan hükümler, birikimler ve düşüncelerdir. Belli bir şahıs veya konu hakkındaki birer kişisel hüküm olan inançlar, genel olarak insanların nasıl hareket etmeyi tercih ettiklerini gösterir. Uygun veya objektif olup olmadığına bakılmaksızın vaka olarak algılanan kişisel beyanlardır. Fert, inançlarının objektif bir değerlendirmesini yapamaz. Daima doğru olduğunu düşündüğü şeyleri yansıttığı için hiçbir zaman yanlış olamazlar. İnançlar, genellikle olaylar tarafından desteklenmektedirler çünkü fert daima olup bitenleri inancını destekleyici tarzda yorumlar. Yargılar ise, ferdin belli bir şahıs veya konu hakkında, inançlarına dayalı olarak yaptığı kişisel birikimlerdir. Yargıların en önemli özelliklerinden biri, inançlardan (ferdin düşünceleri) farklı olarak, şahsın bir şey hakkındaki hislerini de içermesidir. Yargılar, bir şey konusunda ferdin hissettiği iyi veya kötü, doğru veya yanlış olup olmadığı şeklindeki kişisel kanaatlerdir. Öte yandan, ferdi hislere dayandıkları için inançlara benzer olarak asla yanlış değildirler. Değerler ise, ferdin veya bir gurubun sahip olduğu geniş, müphem, soyut amaçların işaretleridir. Kısmen inanç ve yargılara dayanırlar. Belirli bir referans noktaları olmadığı için özelliklerini tam olarak belirlemek zordur. İnsanın kazanmak için uğraştığı, saygı duyduğu şeyleri yansıtırlar. Vatanseverlik, akıllılık, demokratlık gibi büyük ölçüde kıymeti olan bir kültürel unsurlar grubudur. Tüm bu unsurların etkileriyle gerçekleşen sosyal ilişkiler sosyolojinin inceleme alanıdır. H. Sosyoloji ve Yakın Bilimler Sosyolojinin bilimler arasındaki konumunu ortaya koymak amacıyla aşağıdaki bölümde, sosyal realiteyi başka bakış açılarıyla inceleyen bazı yakın dallarla olan ilişkisi değerlendirilmekte ve mukayesesi yapılmaktadır. Antropoloji Sosyoloji ve antropolojinin pek çok benzer ve farklı tarafları vardır. Her iki çalışma alanı da insan davranışlarını anlamak istemekte ve çalışmalarını topluluk (grup) seviyesinde yapmaktadır. Antropolojinin bir branşı olan kültürel antropoloji, kültürel konulardaki görüşünde sosyolojik bir ilgiyi paylaşmaktadır. Antropolojinin diğer branşları olan arkeoloji ve fizikî antropoloji ise incelemelerinde sosyolojiden farklıdırlar ve özellikle geçmişteki insanların kalıntılarını anlamaya çalışmaktadırlar. Arkeoloji, binalar, eşyalar, kitaplar gibi geçmiş insan ve medeniyetlerin kalıntılarını inceleyerek o toplumların nasıl yaşadıklarını ve fonksiyonel olduğunu ortaya çıkartmaktadır. Buna karşılık, bazı sosyologların geçmiş insan ve medeniyetlerin nasıl olduğuna dair merakları olmakla birlikte, akademik çalışmalarında tipik olarak kalıntıları kullanmazlar. Fiziki antropoloji ise insanlığın ne olduğunu anlamak amacıyla "Homo erectus", ''Neanderthal man'' gibi atalarını incelemektedir. Bu konuyla ilgili kemik kalıntıları ve biyolojik bilgiler sosyologun ilgi alanı içinde değildir. Antropolojinin sosyolojiye en yakın branşı Kültürel Antropolojidir. Sosyolojiyle hemen hemen aynı temel soruları ifade etmektedir. İnsanın, kültür tarafından nasıl şekillendiği ve dönerek kültürü nasıl etkilediği, belirli bir gurubun kültürünün nelerden oluştuğu, ne tür gelenekler, yapılar, normlar, formlar, kurallar, gruplar ve kurumların bir gurubun günlük hayatını nitelendirdiği gibi soruları incelemektedir.[43] Aynı konuları paylaşmakla birlikte, sosyoloji ve kültürel antropoloji aralarında çok az farklılık olan sorulara ve yaklaşımlara sahiptirler. Sosyal Çalışma Sosyal Çalışmanın amacı sosyal problemleri azaltmak, hafifletmek veya çözmektir. Araştırma ve uygulama alanları sosyolojiye benzemektedir. Sosyoloji, insan gruplarının ilişkilerinde teoriler ve araştırmalar kullanarak çalışma yapmakta, Sosyal Çalışma ise uygulamalar kullanarak görevini yerine getirmektedir. Sosyolog, sosyal dünya hakkında araştırma yaparak ve teoriler veya kavramsal modellerle çalışarak halkı ve kültürünü anlayarak ortaya çıkardığı sosyal dünyayı ve problemleri hakkındaki bilgiyi paylaşmakta ve yaymakta, sosyal çalışma uzmanı ise bu bilgilerden yararlanarak uygulama yapmaktadır. Sosyal dünyayı açıklayan sosyolojinin keşfettiği problemler veya ortaya çıkardığı fenomen hakkında yapacağı çok az şeyi vardır. Sosyal Çalışma ise, gerçek dünyanın sosyal problemleriyle ilk elden karşılaşarak ilgilenmektedir. Sosyolojinin bulgularını pratik olarak uygulama alanına dökmektedir. Örnek olarak çocuk istismarı konusunda sosyoloji ve sosyal çalışmanın neler yapabileceğini ele alalım. Sosyoloji, bu konunun toplumda ne kadar yaygın olduğu, istismarcılıkla hangi faktörlerin ilgili olduğu ve hangi tür çocukların en yüksek riski taşıdığı hususlarında bir çalışma düzenler. Bu çalışma tamamlandığında bulgular entelektüel çevreye bir kitap veya makale şeklinde sunulur. Sosyal Çalışma ise, hem istismar edilen çocuğun ailesi, arkadaşları veya yakınları ile tanışarak, istismar olayına doğrudan müdahale eder, hem de çocuk istismarı konusuna kişisel olarak bir farklılık getirir. Mesela, ailedeki bağımlılığı, ihlalleri, söz konusu istismarı tespit ederek problemin bütün dayanaklarını ve sebeplerini ortaya çıkarır. Bu disiplinlerin etkileşimlerinin de değerlendirilmesi gerekmektedir. Eğer sosyolojik araştırma olmasaydı sosyal problemler bilinemezdi ve sosyal çalışma olmasaydı dünyada pek fazla bir şey değiştirilemezdi. Sosyoloji, sosyal çalışma için bir istikameti işaret etmekte, sosyal çalışma i |