Âşık Derdiderya
Her Telden Diğer Konular kategorisinde ve Tiyatro,Edebiyat,Sanat forumunda, bulunan Âşık Derdiderya konusunu görüntülemektesiniz. Adana Âşıklık Geleneğinde Kayserili Bir Âşık :Âşık Derdiderya Adana’da, âşıkların âşıklığa başlamalarında Karacaoğlan geleneğinin büyük etkisi vardır. Buna “Karacaoğlan çığırmak” ...
|
|||||||
|
Kayıt | SSS | Üye Listesi | Takvim | Konuları Okundu İşaretle |
05-07-2007, 15:42
|
#1 (permalink) |
Âşık Derdiderya
Adana Âşıklık Geleneğinde Kayserili Bir Âşık :Âşık Derdiderya Adana’da, âşıkların âşıklığa başlamalarında Karacaoğlan geleneğinin büyük etkisi vardır. Buna “Karacaoğlan çığırmak” adı verilir. Âşıklar Karacaoğlan’dan türküler dinleyerek ve söyleyerek yetiştiklerini söylüyorlar. Adanalı âşıklar, Karacaoğlan, Dadaloğlu türküleri dinleyerek, eski âşıklara ait usta malı türküleri çığırarak geleneği öğrenmişlerdir. Adana’ya gelen gezgin âşıklar Anadolu âşıklık geleneğini tanıtarak Adana âşıklık geleneğine katkıda bulunmuşlardır. Göçlerle Adana’ya gelen âşıklar Anadolu âşıklık geleneğini Adana’ya taşımıştır. Gavurdağlı âşıkların da yöreye göç etmeleriyle gelenek beslenmiştir. 1960 yıllarından sonra çevreye açılan birbirlerini tanıyan âşıklar köklü bir gelenek oluşturmağa başlamışlardır. Âşık Derdiderya Asıl adı Ali Şahin olan Âşık Derdiderya, 1929 yılında Kayseri, Sarız, Büyükörtülü köyünde doğmuştur. Ortaokulu dışardan bitirmiştir. 1952 yılında Erzurum’da Fevzi Çakmak Hastanesi’nde askerliğini yapmıştır. Âşık, 1955 yılında Adana Devlet Hastanesi’ne memur olarak girmiştir. Daha sonraki yıllarda laborant olmuştur. 13 yıl Devlet Hastanesi’nde çalıştıktan sonra Adana Numune Hastanesi ve Osmaniye Devlet Hastanesi’nde çalışmış, 1978 yılında emekli olmuştur. Osmaniye’de çeşitli özel kuruluşlarda laborant olarak çalışmış ve halen mesleğini evinde sürdürmektedir. Âşık, evli olup dokuz çocuğu vardır. A) Âşıklığı Âşıklık geleneği, bölgenin; tarihsel gelişimi, coğrafi ve sosyo-ekonomik yapısına göre şekillenir. Geleneğin nakışları da âşıkların şiirlerine siner. 1) Âşıklığa Başlama Âşık edebiyatının yüzyıllar boyu yaşatılan geleneklerinden biri de çırak yetiştirme geleneğidir. Usta âşık saza ve söze yeteneği olan istekli bir genci çırak edinir; yanında gezdirir, saz ve söz meclislerine sokar, günü gelince mahlasını verir. Çırak, çalıp söylemeye başlayınca, meclislerde ustasının şiirleriyle söze başlar, izinden gider. Adana’da köklü usta-çırak geleneği yoktur. Son yıllarda doğulu âşıkların etkisiyle canlanmağa başlamıştır. Belli kurallara, disipline sahip değildir. Bir ustanın yanına kapılanıp yıllarca yanında kalan, ondan ayak almayı, saz çalmayı öğrenen, mahlas alan, ustasıyla diyar diyar dolaşan ve icazet aldıktan sonra Adana’yı terk ederek şiir söyleyen âşık yoktur. Adana’da âşıklığa hevesli gençler yakın çevrelerindeki âşıklardan belli ölçülerde geleneği öğrenirler. Usta âşıklar gençlere rehber olurlar. Adana âşıklık geleneğinde ustalık, âşıkların etkilenip örnek aldıkları âşıklar anlamındadır. Ayrıca âşık kolu oluşturacak kuvvetli iz bırakan usta-çırak geleneği yoktur. Âşıklık geleneğinde sazın önemli bir yeri vardır. Adeta saz ve söz bütünleşmiştir. Âşıkların büyük bir çoğunluğu saz çalarken bazı âşıkların saz çalamadıkları bilinmektedir. Günümüz Adana âşıklık geleneğinde saz önemli bir yer tutmaktadır. Bugün âşıkların çoğu saz çalmaktadır. Âşık Derdiderya’nın ustası yoktur. 12 yaşında gördüğü bir rüyanın etkisiyle âşık olduğunu söylemektedir. Âşık, gördüğü rüyanın etkisiyle eski, kırık küçük bir saz alıp kendi kendine saz çalmayı öğrenir. Âşık, saz çalmaya başlamasını gördüğü rüyaya bağlar. Kırık sazına tel alamadığı için köyünün karakolunun telefon kablolarından çıkardığı telleri sazında tel olarak kullanır. Bazen de koyun ve kuzu bağırsağından sazına tel yapar. 2) Rüya – Bade – Mahlas Rüya motifi âşıklık geleneğinde sık karşılaşılan bir motiftir. Bazı âşıklar maddi aşktan manevi aşka ilahi yollarla yani bir mürşidin, bir pirin, Hızır Peygamberin vd. rüyada tecellisiyle âşık olup saz çalmağa başladıklarını söylerler. Bunların ilham kaynakları halkın değerlendirmesine göre ilahidir (Köprülü 1989: 57). Bir araştırmacımız rüyalar ve Şamanların sihri din hayatını çevreleyen öğelerin Anadolu mistisizminde aracı rolü üstlendiğine değiniyor (Başgöz 1952: 238). Adanalı âşıklarda rüya nedeniyle âşık olma oldukça yaygındır. Bazı âşıklar gelenek gereği rüyasını anlatmamakta, bazısı rüyasını hatırlayamamakta, bazısı her gece rüyasında saz çaldığını, bazısı da pir elinden dolu içtiğini söylemektedir. Bazı âşıklar da badeli âşıklığa inanmamaktadır . Âşık Derdiderya, 12 yaşında bir rüya gördüğünü, rüyasında beyaz sakallı bir dervişin bir bardak çay ile bir dilim peynir verdiğini, sabah uyandığında içinde bir kıvılcımın tutuştuğunu bir şeyler yazıp söylemek hissi uyandığını söylemektedir. Âşıklık geleneğinde mahlas kullanma, geleneğe bağlı bir kuraldır. Âşıkların büyük çoğunluğu mahlas kullanır. Adana âşıklık geleneğinde usta-çırak ilişkisi gelenekselleşmediği için çoğunlukla âşıklar mahlaslarını kendileri seçerler. Âşık Derdiderya’nın mahlas alması şöyle olmuştur: 1955 yılında bir gün Seyhan Nehri’nin Taş Köprü kıyılarında çalıştığı hastane laboratuarında hamilelik testlerinde kullanılmak üzere kurbağa yakalarken kavanoza bir balık girer. Âşık, kavanozdaki suyu deryaya, kendisini de balığa benzetir. O günden sonra kendisine “Derdiderya” mahlasını alır. B) Biçim Âşık şiiri, belli kurallara, kalıplara ve belli düşüncelere bağlı bir şiir biçimidir. Âşık şiirinde ölçü genellikle hece ölçüsü, kafiyeler çoğunlukla tek sesin benzerliğine dayanan yarım kafiye, nazım birimi de dörtlüktür. Âşık Derdiderya’nın incelemeye aldığımız 30 şiirinde nazım birimi olarak dörtlüğü, ölçü olarak 11’li (18 şiir), 8’li (11 şiir), 7’li(1 şiir) hece ölçülerinin kullanmıştır. Şiirleri, biçim, ahenk ve anlam yönleriyle bütünlük gösterir. C) Üslup Âşık Derdiderya’nın üslubunu belirlerken, âşığın biyografisi, bağlı bulunduğu âşıklık geleneğinin yaşadığı dönemi dikkate alarak ve metinlerden yola çıkarak âşığın üslubuna özgü karakteristiği ortaya koymağa çalışacağız. Üslubu dilden ayrı düşünemeyiz. Dil, bir edebiyatın yerli karakterinin tipik göstergesidir. Âşık edebiyatının kendine özgü kavramlarını karşılayan özel bir terminolojisi vardır. Her âşığın kendine özgü bir anlatım biçimi vardır. Bu, kelime seçimi, söz dizimi ve çeşitli anlatım yollarıyla kendini gösterir. Şiirde öz ve biçim bir bütün oluşturur. Âşığın düşünce yapısı, yaratılışı, yetiştiği ortam, aldığı eğitim, içinde bulunduğu kültür ortamı , kullandığı dil ve anlatım biçimini belirler. Âşık Derdiderya, seslendiği kitlenin duygusunu, düşüncesini, sevincini, özlemini sazıyla ve sözüyle dile getirmiştir. Âşık Derdiderya çevresinden aldığı ilhamı, yaşama sevincini, arzularını, duygularını güçlü ve özgün bir anlatımla işlemiştir. Âşık Derdiderya’nın en önde gelen özelliği, içtenliği ve kıvrak söyleyişidir. Onun dili açık, yalın, çarpıcı, yerli ögelerle bezenmiş bir dildir. Söyleyişinde konuşma dilinin rahatlığı görülür. Buluşları özgün, ölçüyü ve kafiyeyi kullanmada ustadır. Şiirinin ana teması aşktır, tabiat bu aşkın dekorudur. Yurt güzelleri ve güzellikleri onun dilinde, gönül tezgahında adeta yeniden dokunarak biçimlenir. a) Kelime Kadrosu Âşığın şiirlerini konularına göre şu başlıklarda toplayabiliriz. 1) maddi aşk 2) öğüt 3) İlahi aşk 4) toplumsal ve kişisel 5) tabiat. Âşığın şiirlerindeki kelime kadrosu yaşamının çeşitli dönemlerine göre değişmiştir. Âşığın maddi aşkı anlattığı şiirlerle, dini konulu şiirlerde kelime kadrosu farklıdır. Âşık geleneğin ortak kelime kadrosunu yerel kelimelerle besler. Kelime kadrosu âşığın üslubunu belirlemekte ipuçları verir. b) Anlatım Şekilleri Âşık Derdiderya, işleyeceği konuya göre anlatım biçimi seçmiştir. 1) Öğüt ve Hitap Yoluyla Anlatım Âşık, dini ve toplumsal konularda öğüt verme, uyarma gerektiğinde bu anlatım yolunu seçer. Bu anlatım yolunda emir kipi kullanılır . Sizlere bir sözüm vardır Doğru yoldan ayrılmayın Derdin sonu figan, zardır Doğru yoldan ayrılmayın . 2) Doğrudan Anlatım Âşık, öğütlemelerinde ve dini-tasavvufi şiirlerinde bu anlatım yolunu kullanır . Gerçek muhabbet beni pişirdi Sevginin narında yandım kül oldum Yaktı ciğerimi gözüm yaşardı Kendimi şaşırdım ben deli oldum . 3) Tahkiye Âşık, olayları hikâye ettiği şiirlerde bu anlatım yolunu kullanır. Benim derdim derya tefsire gelmez Lokman Hekim gelse çare bulamaz Yarem göz göz olmuş tedavi olmaz Beni gamlar sardı, halim perişan 4) Soru Cevap Yoluyla Anlatım Âşık, zaman zaman karşılıklı konuşmalar veya soru cevaplarla anlatım yolunu kullanır . Dedim kardeş zaman nasıl Dediler bozuktur bozuk Dedim alış veriş nasıl Dedi hep kazıktır kazık c) Anlatım Kalıpları 1) Tekrir Yoluyla Anlatım Âşıklar, duygulanmalarını hemen dile getirirler. Doğaçlama söyleyişte kelime seçmek için zaman dardır. Âşıklar, tekrarlardan, hazır gereçlerden yardım alırlar. Âşık Derdiderya geleneğin sunduğu hazır kalıp söyleyişlerle kendi özgün söyleyişlerini birleştirerek bir sentez oluşturmuştur. Âşık yinelemeyi bazen anlatımı kuvvetlendirmek, verilen düşüncenin şiir boyu pekiştirilmesini sağlamak amacıyla seçer. Osmaniye yeşil fıstık tarlası Bir manzara var tarif edemem Çadırlar kurulmuş sıcak havası Bir manzara var tarif edemem . 2) Anlam ve Söz Sanatlarıyla Anlatım Kelime ve cümlelerle anlatım arasındaki ilişki, dilin olanaklarıyla anlatım yolları, sanatçının üslubunu belirleyen ögelerden biridir. Âşık Derdiderya, geleneğin izin verdiği ölçüde yeni duyguları, yeni heyecanları, geleneğin şekil ve tekniğiyle işler. Âşık hayal ve duygu dünyasını kurarken çeşitli anlam ve söz sanatlarından yararlanır. Gönül gel seninle sadık kalalım Leyla’nın aşkıyla Mecnun olalım Sen Şirin ben Ferhat dağı delelim Garip gibi murat almalı gönül . 3) Atasözleri Âşıklar, düşüncelerini kısa ve özlü bir biçimde anlatmak, uyarılarda bulunmak, etkileyici ve sanatlı bir anlatım kazanmak için atasözlerini kullanırlar. Âşık Derdiderya şiirlerinde sık sık atasözlerine başvurur. Âşık atasözlerinin anlatım zenginliğinden yararlanarak üslubunu zenginleştirmiştir. 4) Deyimler Âşık Derdiderya şiirlerinde günlük konuşma dilinde sık kullanılan deyimlerden yararlanmıştır. Âşık deyimleri kullanarak bir anlatım zenginliği sağlamıştır. D) İçerik Şiir Çevresi Âşığın yetiştiği çevre âşığın kimliği, kültürü, taşıdığı değerler hakkında bilgi verir. Âşık Derdiderya’nın şiir çevresi Adana’dır. Doğup büyüdüğü Kayseri kültürünün de etkisi vardır. Adana âşıklık geleneğiyle şekillenmiştir. Âşık Derdiderya’nın şiirlerini iki ana başlıkta toplayabiliriz. · Maddi aşk konulu şiirler · Din kültürü ve tasavvuf kültürü konulu şiirler. 1) Maddi Aşk Âşık şiirinde en çok aşk teması işlenir. Aşk, kadın erkek ilişkisi üzerine kurulmuştur. Âşık Derdiderya’da özlem teması şiirlerinde önemli bir yer tutar. Gurbet, sılaya kavuşma arzusuyla yanan âşığa dayanılmaz acılar verir. Âşığın güzel anlayışı, diğer âşıklara benzer. Onun güzelleri bazen somut, bazen de bir yanı divan şiirimizden, bir yanı tasavvuf edebiyatımızdan gelen bir soyutlamadır. Adana âşıklık geleneğinde güzellemelerine “yar türküleri” adı da verilir. Onun türküleri aşk üzerine kurulmuştur. Bu tür şiirlerinde geleneğin belirlediği bir sevgili tipi görüyoruz. O, bu aşkın verdiği acıyla bütünleşir. Bazen maddi aşkla başladığı aşktan hayal gücünün yarattığı bir sevgilinin peşinde koşar. Bu bazen de İlahi aşk boyutuna kadar uzanır. Aramıza girdi dumanlı dağlar Gözümün yaşı sel gibi çağlar Yeşil yaprak açtı bahçeler bağlar Tazece açılmış gülün olurum Mecnunlar misali düştüm çöllere Çölde döne döne pervane oldum Gözümün yaşını döktüm yollara Çölde döne döne pervane oldum . 2) Öğütleme-Taşlama Âşık Derdiderya bir çok öğütleme yazmıştır. Bu şiirlerinde halkı bilinçlendirmeyi, halkı aydınlatmayı, bilgilendirmeyi ilke edinir. Âşık, toplum sorunlarına açık, her türden düşünceyi kucaklayacak dünya görüşüne sahiptir. Âşık Derdiderya’nın taşlamaları daha çok yakınma niteliklidir. Kişisel taşlamaları çoğunlukla âşığın iç dünyasını yansıtır. Âşık taşlamalarında toplumdaki tutarsızlıkları, çarpıklıkları, uyumsuzlukları, bir ahlakçı gözüyle gözleyip taşlar. Âşık toplumdaki aksaklıkları yalın dolaysız bir dille anlatır. Babasının sözünü tutmaz Anne öğüdü kar etmez Eğridir işi doğruya gitmez Hayırsız evlat kör olsun Yorulma boşuna sözden anlamaz Aslı cahildir kamili bilinmez Ehli kamil meclisine gelemez Nefsine hakimiyet dur olmayınca 3) Dini-Tasavvufi Şiirleri Âşık Derdiderya, âşık tarzı şiirlerinin yanı sıra çok sayıda dini-tasavvufi şiir de yazmıştır. Âşık Derdiderya’nın bu tür şiirlerinde sıkça kullandığı dini ifadeler, terkipler, mazmunlar, dini-tasavvufi edebiyatta çok işlenmiş, tekrar edilmiş klişeleşmiş söz ve bilgilerdir. Âşık Derdiderya’nın dini-tasavvufi konulu şiirlerinde yeni bir ses, derinlik bulamayız. Ona göre İlahi aşk, insanı iyiye, doğruya, güzele çağıran İlahi sestir. Âşık, yürekten bağlı olduğu sevgiyle İlahi aşkı işlediği şiirlerinde her tür inanç sahibini kucaklar. Âşık bu şiirlerinde dünya ve evrenin sırlarını, yaratılışın kaynağını araştırır. Maddi alemdeki güzellikten mutlak varlığa yol bulma mecazdan hakikate geçme çabasındadır. Eğer katre isen yetiş deryaya Nice alem gezer derya içinde Gerçek olan düşmez kuru kavgaya On sekiz bin alem derya içinde Gerçek kaptan oldum deryama daldım Deryayı dolaştım kendimi buldum Sadık dostlar dedim pervane oldum Figana başladım akan sel oldum . Benlik dağlarını hızla aşanlar Hak aşkına yan yana pişenler Irmak gibi enginlere çoşanlar Bulur ummanı dolar kavuşur Âşık Derdiderya, Kayseri ve Adana âşıklık geleneğiyle yetişmiş, badeli bir âşıktır. Âşık saz ve söz meclislerinde usta âşıklardan yol, erkan, töre ve âşıklık geleneği öğrenmiş usta âşıklardandır. Âşık, maddi aşk konulu şiirlerin yanı sıra ilahi aşk konulu şiirler de yazmıştır. O, öğütlerinde korkutucu değil yol göstericidir. Âşığın destanlarındaki epik söyleyiş, koşmalarda yerini lirizme ve bazen de duygusal bir içlenmeye bırakır. Tabiat ve sevgi şiirlerinde güzelliğe tutkusunu, toplumsal konulu şiirlerinde yaşanan acıları, yapılan haksızlıklara duyulan tepkileri yalın duygulu ve vurgulu bir dille anlatır. Osmaniye ilçesi Seyhan’a bağlı, Sana misafir geldim Osmaniye. Farsak mekanıdır Karacaoğlan, Sana misafir geldim Osmaniye. Yeşil libas giymiş dağı toprağı, Bülbüller yuvası bahçesi bağı, Hastanesi de dertlilerin otağı, Sana misafir geldim Osmaniye. Zorkun yaylası da yücedir yüce, Cebelibereket başımın tacı, Ovayı sular Arslantaş Barajı, Sana misafir geldim Osmaniye. Amanos dağları sıralı dağlar, Kanlıgeçit’te her gün kanlar çağlar, Nice öksüz kalan yavrular ağlar, Sana misafir geldim Osmaniye. Derdi Derya akar gözümün yaşı, Seherin vaktinde ezanın vakti, Bana mekan oldu Karaçay taşı, Sana misafir geldim Osmaniye Prof. Dr. Erman Artun Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi |
|
|
|
| Reklamlar |
|
 |
| Etiketler |
| derdiderya, sik |
Şu an bu konuyu görüntüleyen üye sayısı: 1 (0 üye ve 1 misafir) |
|
| Konu Araçları | |
| Mod Seç | |
Linear Mode
|
|
Bütün Zaman Ayarları WEZ +3 olarak düzenlenmiştir. Şu Anki Saat: 19:17 .
